Na de publieke intimidatie waarmee artiest Sophie Straat te maken kreeg na haar optreden half juli op het Best Kept Secret-festival, is Clublokaal in Breda het meest recente doelwit in de beeldende kunst. Deze collectieve kunstruimte werd door de grootste fractie in de gemeenteraad bedreigd met het intrekken van subsidie vanwege een performance door het kunstenaarscollectief Balik/Bayan tijdens de slotavond van de recente groepstentoonstelling (un(h)armed), over de toenemende militarisering van onze samenleving.

De artistieke vrijheid in Nederland staat nog steeds onder druk door (online) intimidatie van kunstenaars en dreigementen van politici om de subsidie voor kunstruimtes en podia in te trekken als hen niet bevalt wat kunstenaars te zeggen hebben. Als reactie op dit structurele probleem in de culturele sector – zoals de Raad voor Cultuur eerder dit jaar al heeft vastgesteld – en in het licht van verschillende recente incidenten, heeft Platform Beeldende Kunst bijgedragen aan de verklaring die op 23 juli is gepubliceerd door De Creatieve Coalitie, de Akademie van Kunsten, Kunsten ‘92 en zeven sector-specifieke culturele organisaties (zie hieronder). Samen bekijken we momenteel wat we nog meer kunnen doen om kunstenaars en podia te ondersteunen die met zulke inperkingen te maken hebben.

De dreigementen die een lokale afdeling van de VVD aan het adres van Clublokaal heeft geuit, hebben betrekking op een kunstwerk in de vorm van een speelgoedverpakking met daarin een pop als een action figure die lijkt op de huidige NAVO-chef Mark Rutte. Reusachtige poppen zijn een veelgebruikt protestmiddel in de Filipijnen, het thuisland van het kunstenaarscollectief Balik/Bayan, en ook in andere delen van de wereld. Na een publieke vertoning wordt de pop, die een dominante macht vertegenwoordigt, gezamenlijk vernietigd, om de wil van het volk tot uitdrukking te brengen. Dit is niet geheel vreemd aan lokale gebruiken in Breda, waar het verbranden van Kiske & Mieske, twee levensgrote poppen, een jaarlijks ritueel is tijdens het carnaval. Dit specifieke kunstwerk is bedoeld als kritiek op de gamification van de militaire industrie en de marionettenrol waarin NAVO-functionarissen zich bevinden om de vooraf bepaalde missie van de organisatie uit te voeren. Zo is ook de vernietiging van deze pop van een NAVO-speelgoedfiguur een symbolische artistieke performance en een beeldende metafoor voor de schade die de toenemende militarisering toebrengt aan onze samenleving.

Als een vereniging voor en door kunstenaars, die pleit voor eerlijke praktijken in de kunstsector, maken wij ons grote zorgen dat kunst die de moed heeft om belangrijke kwesties in ons dagelijks leven aan de kaak te stellen, zo wordt geconfronteerd met de dreiging van censuur. Platform BK neemt nadrukkelijk afstand van intimidatie en het aanzetten tot haat en/of geweld tegen politici, kunstenaars en alle andere mensen in onze samenleving. Het is nu juist een van de algemeen erkende maatschappelijke functies van cultureel werk om kwesties van onrechtvaardigheid bloot te leggen en aan de kaak te stellen. Het doel van maatschappelijk geëngageerde kunstenaars is vaak dat hun werk ook de aandacht trekt van mensen die in de invloedrijke positie verkeren om besluiten te nemen die kunnen leiden tot verandering. Democratie houdt niet op bij het stemhokje. Kunstenaars moeten de vrijheid krijgen om de status quo te bevragen via artistieke expressie, waaronder ook symboliek, metaforen en de verbeelding van alternatieve manieren van bestaan.

In een open en democratische samenleving moet er ruimte zijn voor debat en kritiek. Als gekozen volksvertegenwoordigers en bestuurders dreigen met het intrekken van overheidsfinanciering voor culturele instellingen, is dat een vorm van machtsmisbruik. De stemmen, ervaringen en perspectieven die door kunstenaars worden geuit en/of versterkt, zijn een oproep tot voor machthebbers om zich te verantwoorden. Ze zijn een graadmeter voor de publieke opinie ten aanzien van het gevoerde beleid. Kunstenaars die zich uitspreken zouden juist moeten worden geprezen om hun moed. Hun werk verdient het om politiek serieus te worden genomen. Daar hoort ook bij dat je het er niet mee eens kan zijn, qua inhoud, smaak of stijl. Maar dreigen met straf hoort daar niet bij in een democratie. Politici en bestuurders hebben een bijzondere verantwoordelijkheid om terughoudend te zijn, zoals sinds Thorbecke (1862) wordt erkend in de Nederlandse constitutionele traditie.[1]

Kunstenaarscollectief Balik/Bayan heeft een open brief over deze zaak geschreven die je hier kan lezen en ondertekenen. Wij staan daarnaast ook in solidariteit met Clublokaal en alle kunstenaars en kunstruimtes en podia die zich met hun artistieke vrijheid uitspreken voor vrijheid, bevrijding, gelijkwaardigheid en democratie.

De verklaring over artistieke vrijheid in de culturele sector is opgesteld en ondertekend door de Akademie van Kunsten, BAM!, De Creatieve Coalitie, Kunsten ’92, Kunstenbond, Platform ACCT, Museumvereniging, Music Managers Forum Nederland, Nederlandse Associatie Podiumkunsten, Vereniging Nederlandse Jazzpodia en Jazzfestivals, Vereniging Nederlandse Poppodia en Festivals, De Verenigde Podiumkunsten Festivals, Vereniging Schouwburg- en Concertgebouwdirecties, Vereniging van Nederlandse Orkesten, en Platform Beeldende Kunst.

Lees hier ook de verklaring van Clublokaal.

We hebben als Platform BK al eerder geschreven over de druk op artistieke vrijheid, en hoe de culturele sector zich uit zou kunnen spreken voor vrijheid voor iedereen. De meest recente bijdrage was een speculatief verslag van het Paradisodebat 2025. Dit lees je hier terug.