E

Een beetje tegendruk op ‘Under Pressure’

een speculatief verslag van het Paradisodebat 2025

Op maandag 1 september 2025 organiseerde Kunsten ’92 het Paradisodebat in samenwerking met de Akademie van Kunsten, het netwerk Amsterdamse Culturele Instellingen (ACI) en Paradiso. De titel ‘Under Pressure’ verwees naar de toenemende sociale en politieke druk op vrijheid van meningsuiting en artistieke expressie, en de manier waarop onze democratie steeds verder afbrokkelt. Maar deze externe druk is vaak al zo geinternaliseerd dat het ons verstikt. De meeste vertegenwoordigers van onze sector voelden duidelijk niet eens meer de vrijheid om open te spreken over die druk op hun dagelijkse praktijk.

Die vrijheid werd ook niet geholpen door de vorm van het gesprek – of passender: het format. Blijkbaar voelen we als culturele sector de noodzaak om het gesprek met politici aan te gaan in de voor hen vertrouwde vorm van het televisiedebat, in plaats van dat we hen uitnodigen om eens mee te gaan in hoe wij als kunstenaars en kunstwerkers vaak met elkaar praten.

De uitwisseling begon wel veelbelovend met schrijver Karin Amatmoekrim, die scherp bevroeg of de morele vrijheid nou zo onder druk staat of gewoon niet genomen wordt: “Wat ik mis in de huidige politieke arena zijn mensen naar wie wij als volk kunnen opzien: morele leiders die, los van hun politieke kleur, de menselijkheid centraal stellen. En niets heeft dit gebrek aan moraliteit scherper getoond dan het Palestijnse vraagstuk.”

Het vervolg van het debat bleek echter maar al te vaak een echo van wat Janny Donker al in de jaren ‘90 schreef over de culturele sector: “De repressieve tolerantie bediende zich van een doeltreffender methode: neem de tegenstander de woorden uit de mond en geef ze hem terug in zo’n vorm dat ze hem zelfs niet meer geloofwaardig in de oren klinken. […] Het enige waarover in de kunstwereld nog in redelijk concrete termen gesproken wordt, is geld. Tomaten zijn er nog genoeg, maar wat heeft het voor nut, ermee te gooien als daarna de woorden niet meer beschikbaar blijken te zijn om elkaar de waarheid te zeggen.”[1]

Bij wijze van een klein beetje tegendruk op hen die we in alle nederigheid zien als onze vakgenoten, stellen Hilda Moucharrafieh en Arthur Kneepkens van Platform Beeldende Kunst (PBK) zich in dit speculatieve verslag van het Paradisodebat 2025 voor wat de vertegenwoordigers van de culturele sector ook haddden kunnen zeggen.

en
01/10/2025




Als voorzitter van Kunsten ’92 trapte Jeroen Bartelse het gesprek af door te benadrukken welke verschillende vormen van druk op de artistieke vrijheid onze sector nu ervaart.

“Het thema van dit debat is Under Pressure. De titel van dat iconische nummer van David Bowie en Queen, over de druk die een samenleving aan het wankelen brengt. Hier op deze plek denken we daarbij natuurlijk aan de goed gedocumenteerde dreigementen uit zionistische hoek tegen Paradiso, vanwege het programmeren van de Ierse rap-formatie Kneecap. Maar denk ook aan de meldingen die binnenkomen bij belangenorganisaties zoals de Kunstenbond en Platform Beeldende Kunst: freelancers vertellen dat zich uitspreken voor Palestina hen optredens kost – en dus ook hun inkomen. Een soortgelijke druk voelen kunstwerkers en culturele publicaties die gecanceld worden door de sociale mediaplatforms van Meta. Dit maakt maar weer duidelijk maakt hoeveel macht onze nationale en Europese politici hebben weggegeven onder het mom van de zogenaamde ‘vrije markt,’ en dat die dus niets met vrijheid te maken heeft. En dan is er de druk die wij als Kunsten ’92 zelf ook voelen. Als belangenorganisatie voor de hele sector werden we onlangs ontboden door de ministeries van Cultuur en Defensie, waar mensen in pakken en uniformen ons vertelden wat er van de culturele sector verwacht wordt in voorbereiding op een volgende oorlog in dit land.[2] Ik moet eerlijk zeggen: onze delegatie was verbijsterd, en we wisten niet hoe te reageren… Dus ja, de vraag is niet óf deze vrijheden onder druk staan, maar: wat doen we ermee? Wat is ons gezamenlijke handelingsperspectief?”

Als directeur van het Mauritshuis werd Martine Gosselink gevraagd hoe een instelling van deze statuur de afgelopen jaren is omgegaan met de maatschappelijke druk op haar culturele en artistieke waarden.

“Dank dat ik hier mag spreken over zo’n belangrijk onderwerp. We hebben de afgelopen jaren veel geleerd over hoe complex de relatie is tussen maatschappelijke druk en artistieke vrijheid. Ik deel die lessen vandaag graag met jullie. Eerlijk is eerlijk: ze hebben ons ook wat gekost, dus het zou zonde zijn om ze niet breder te delen.

Misschien herinnert u zich dat drie jaar geleden twee activisten van Extinction Rebellion (XR) zich vastlijmden aan de lijst van wellicht ons meest waardevolle en beroemdste kunstwerk: het Meisje met de parel van Johannes Vermeer.[3] Met deze actie wilden zij aandacht vragen voor de door de mens veroorzaakte klimaatcrisis. Die crisis dreigt natuurlijk niet pas in de toekomst, maar is er nú, en eist al eeuwenlang mensenlevens – en ook dat van andere levende wezens. Over de historische relatie tussen de klimaatcrisis en koloniaal kapitalisme schrijft Amitav Ghosh indringend in zijn boek The Nutmeg’s Curse (2021).[4] We hebben hem uitgenodigd om in 2026 als gastcurator onze collectie opnieuw te duiden. De actie van Wouter Mouton en zijn XR-medestanders legde op prikkelende maar zorgvuldige wijze een verband tussen de kwetsbaarheid van onze planeet en die van de kunst – of dat nu gaat om de fysieke kwetsbaarheid van een schilderij uit de zeventiende eeuw, of om de financiële onzekerheid en sociale druk waarmee kunstwerkers nu te maken hebben.

Maar ik wil ook eerlijk met jullie zijn, zoals we dat immers ook gewend zijn in de culturele sector. Natuurlijk was ik ook geschokt door deze actie toen ik er net van op de hoogte was gebracht.. Natuurlijk voelde het ook als een aanval. Kunst is zo weerloos. Ik voel een verantwoordelijkheid om haar te beschermen: de kunst in het algemeen, en in het bijzonder de werken die aan mijn zorg zijn toevertrouwd. Dus ik voelde me ook bibberig, teleurgesteld en boos. En daarin was ik niet alleen: die gevoelens leefden in onze hele organisatie en in het hele land. Er gingen binnen het Mauritshuis zelfs stemmen op om het incident te melden bij de politie, ook al is dat nu moeilijk te geloven. Maar tegelijkertijd waren andere medewerkers in druk overleg over hoe ze de Richtlijn Kunstenaarshonorarium moesten toepassen om de activisten een eerlijke vergoeding te geven voor het toevoegen van een onverwachte en uiterst relevante artistieke en culturele laag aan dit stuk erfgoed dat onze PR-afdeling ook wel omschrijft als ‘het beroemdste meisje van de wereld.’

Deze uiteenlopende reacties die ik bemerkte binnen ons team maar ook binnen mezelf, deden een beroep op wat Karin Amatmoekrim net zo mooi omschreef als ‘moreel leiderschap’. Dat vraagt dat we naar elkaar luisteren, dat we het ongemakkelijke gesprek aangaan, en dat we durven te aarden in onze morele waarden en uitgangspunten. Voor ons staan die duidelijk omschreven in onze maatschappelijke doelstelling, ik citeer: “Het Mauritshuis verbindt het heden met het verleden en duidt de impact hiervan vanuit kunsthistorisch, wetenschappelijk en educatief perspectief. Ons museum kent een doorlopende dialoog met een zo divers mogelijk publiek – zowel nationaal als internationaal – en draagt bij aan actuele thema’s en het maatschappelijk debat. De collectie is hierbij het uitgangspunt en het museum plaatst deze met uiteenlopende (maatschappelijke) partners in een context van wisselende thema’s en perspectieven.”

Uit onze herbezinning op dit morele anker werd duidelijk dat de activisten van Extinction Rebellion ons een enorme dienst hadden bewezen. Door de reflectie in gezamenlijkheid met ons hele team, onze partners en andere belanghebbenden, zijn we nu in staat om onze missie niet alleen te uiten in wat we laten zien, maar ook in hoe we werken met elkaar en de wereld waarin we leven. Anders gezegd: niet alleen in de representatie maar ook in de organisatie. Het Mauritshuis was al langer bezig met een kritische reflectie op ons eigen verleden, toen we het standbeeld van Maurits, die handelde in tot slaaf gemaakten, hadden verwijderd, of nou ja, in ieder geval verplaatst.[5] Maar nu begrijpen we nog beter dat we de waarden achter dat representatieve gebaar ook fundamenteel moeten maken voor waartoe we als culturele instelling op aarde zijn.

In onze nieuwe koers werken we met het cultureel kapitaal van het Mauritshuis om het doorlopende debat te ondersteunen en ontwikkelen over praktijken van uitbuiting en uitputting in Nederland en de rest van de wereld. We richten ons nu op hoe de Nederlandse samenleving verweven is met kolonialisme, met slavernij, en met de uitputting van het leven op aarde die versneld wordt door onze verslaving aan fossiele brandstoffen. We zetten onze culturele schijnwerpers op de bedrijven en ideologieen die hier vroeger, vandaag en morgen aan medeplichtig zijn. En we vieren soms met de moed der wanhoop dat er wel degelijk fantastische alternatieven zijn om nog lang en gelukkig met elkaar te leven, in gelijkwaardigheid en vrijheid!

Dit is natuurlijk niet makkelijk. Die vrijheid staat onder bureaucratische en politieke druk. De nieuwe koers van het Mauritshuis zou ’te woke’ zijn, of ‘activistisch’. Terwijl het organisch volgt uit de maatschappelijke doelstelling die al jaren zonder weerwoord in onze jaarverslagen staat. Toch voelen we nog steeds de druk om onze ‘nieuwe’ koers bij te stellen of af te zwakken.

Maar laat ik nog een keer eerlijk zijn. Er was ook wel een beetje druk nodig om ons op dit punt te brengen. Het is niet dat we nu helemaal op eigen kracht tot deze inzichten zijn gekomen. Dat is het resultaat van een kwetsbaar leerproces, op gang gebracht door dappere activisten die een serieus risico hebben genomen: want zoals ik al zei, tot mijn schaamte moet ik bekennen dat we bijna aangifte tegen hen hadden gedaan bij de politie…

Er zal altijd druk zijn. Want geen mens of museum is een eiland. Er is altijd druk. Een beetje meer, een beetje minder. Druk en tegendruk. In ons werk en in ons leven staan we telkens weer voor de vraag of de druk die je voelt gaat in de richting van vrijheid, gelijkheid en zusterschap; of dat het druk is om je aan te passen aan de onderdrukkende norm. We mogen moreel leiderschap verwachten van onze politici, zoals Karin al zei. Maar we mogen dat ook verwachten van onze culturele instellingen en van onze samenleving in de volle breedte. Er is geen eenvoudige tegenstelling tussen ‘druk’ die altijd slecht is, en ‘vrijheid’ die altijd goed is. Ook vrijheid is een relatief begrip. Vrijheid waarvan? En waartoe?

Persoonlijk zou ik niet meer ‘vrij’ willen zijn van onze missie om het verleden ook echt te verbinden met het heden. Als wij dat niet consequent doen, oefen dan alsjeblieft een beetje druk op ons uit. Aan de andere kant zou ik het wel heel bevrijdend vinden als onze juridische en financiele context meer ruimte zou maken voor onze plannen om praktijken van onderdrukking en uitputting te belichten en te bestrijden. We voelen te veel druk om die missie uit te voeren.

Tot slot. Ik hoop dat ik met het delen van onze dilemma’s en hoe we daarmee zijn omgegaan zowel helderheid als complexiteit aan dit debat hebben kunnen toevoegen, en dat we zo kunnen denken en doen voorbij de al te simpele tegenstelling tussen artistieke vrijheid en maatschappelijke druk.”

Het volgende deel van het debat werd ingeleid door Bregtje van der Haak, journalist, documentairemaker en directeur van het EYE Filmmuseum.

“Dank. Voor de mogelijkheid om hier te spreken. En zeker ook om te mogen luisteren. Door het gewicht van de woorden en de acties die net gedeeld zijn voel ik me eerlijk gezegd een beetje voor het blok gezet. Ik voel wel wat druk, van verschillende kanten. Ik voel druk om te delen waar we op dit moment doorheen gaan als EYE Filmmuseum. En ik voel de druk om daar vooral m’n mond over te houden. Maar laat ik gaan voor die eerlijkheid, die onze sector blijkbaar kenmerkt. Dit is niet de speech die ik had voorbereid.

Wat ik had voorbereid is een statement over dat onze democratie staat of valt bij een goede financiering van ons audiovisueel erfgoed, wat toevallig een van de kerntaken is van het EYE Filmmuseum. Wat voor een directeur zou ik zijn als ik deze kans niet zou grijpen om – in aanwezigheid van leden van de Tweede Kamer – het gesprek over ‘vrijheid onder druk’ om te buigen naar het financiele belang van de instelling waar ik voor werk? Daar schaam ik me ook niet voor. Er is een structurele schaarste in onze sector. Dat hebben verschillende sprekers uit het publiek vandaag ook vanuit hun specifieke perspectief aangegeven. In onze sector – en waarschijnlijk niet alleen in onze sector – voelen we altijd de druk om meer te leveren dan onze middelen mogelijk maken. Dat gaat altijd ten koste van onze artistieke en morele integriteit, en van de zorg voor de mensen waarmee en waarvoor we werken. Natuurlijk is onze schaarste bij EYE niet dezelfde als die van onafhankelijke filmmakers en andere kunstwerkers. Maar ik heb inmiddels wel geleerd dat bij de instellingen waar ik van buiten altijd tegenop keek, er aan de achterkant altijd sprake is van minder glamour en meer plakband. Deze constante financiele druk speelt ook een grote rol in het verhaal dat ik jullie ga vertellen. Het verhaal, realiseer ik me nu, wat jullie eigenlijk van mij willen horen… Het is het verhaal van het jonge meisje Hind Rajab die werd vermoord door het Israelische leger; van het zionistische beveiligingsbedrijf CyberArk; en hoe die twee allebei terecht kwamen op of in het EYE Filmmuseum.

In mei van dit jaar projecteerden wij op de facade van ons iconische gebouw een foto van het vijfjarige meisje Hind Rajab, die was vermoord doordat er 335 kogels op haar waren afgeschoten door de Israeli ‘Defence Forces’ – of beter gezegd: ‘occupation forces’.[6] De projectie op ons gebouw bestond naast het portret ook uit het logo van de stad Amsterdam, en de tekst “Peace Now!” Deze slogan wordt geassocieerd met Israel’s oorlog in Gaza, maar het suggereert een wat simpele oplossing voor de bezetting van Palestina die al meer dan 70 jaar duurt. Tsja. Voor ons gevoel deden we in ieder geval iets. Sommigen zullen zeggen dat het slechts een ‘performatief statement’ was. Maar soms is het leven is net method acting a la Robert de Niro: van het kostuum naar het karakter, van buiten naar binnen. Veel sneller dan we hadden verwacht sloeg het voor ons ook in dit geval naar binnen, en vroeg het om karakter…

Het beeld van Hind Rajab op ons gebouw zou namelijk snel geconfronteerd worden met het idee om onze ruimte te verhuren aan het bedrijf CyberArk, voor de World Tour die ze maken om hun business te verkopen. Dit is een cybersecurity bedrijf opgericht door voormalige medewerkers van de Israelische militaire inlichtingendiensten, en zowel door warme banden met het leger, als ook in hun kolonistische vestigingsbeleid nauw verbonden aan de onderdrukking, verdrijving en genocide op Palestijnen.[7] Wie wil zo’n bedrijf nou ontvangen? Ik bedoel, onder andere: hoe kunnen wij onze medewerkers nou in de positie brengen dat ze zo’n bedrijf moeten onvangen? Het moet dus wel een hele onveilige code Sociale Veiligheid zijn waardoor CyberArk in onze ‘programmering’ heeft kunnen infiltreren. Want we programmeren wel degelijk veel films die juist heel kritisch en activistisch de schending van mensenrechten agenderen. Maar door die constante druk op onze budgetten voelen we ons blijkbaar toch genoodzaakt een balans te vinden tussen die artistieke visie en onze financiele continuiteit. Natuurlijk, als je niet op twee paarden kan rijden moet je niet in het circus gaan werken, maar als die allebei een andere kant op gaan, dan gaat het op een gevoelig punt pijn doen.

Door de tegendruk van waakzame activisten en kritische stemmen binnen onze organisatie hebben we uiteindelijk de verhuur aan CyberArk gecanceld. We benaderen deze vormen van druk als een uitnodiging, als een productieve kracht die een breuk met de status quo kan veroorzaken. Druk kan een instelling als het EYE brengen naar een standvastig moreel leiderschap, zoals Karin Amatmoekrim zonet al heeft bepleit.

We laten ons leiden door het cinematografische erfgoed van Jean-Luc Godard, die immers stelt dat je vage ideeen moet confronteren met heldere beelden. Alhoewel onze projectie van Hind Rajab achteraf eerder een vaag beeld was, en de verhuur aan CyberArk heel helder een slecht idee. In zijn film ‘Ici et ailleurs’ benadrukt Jean-Luc Godard dat het streven naar vrede vraagt om het constant bevragen en weerstand bieden aan de druk om mee te gaan in simplistische en hapklare ideeen van harmonie. ‘Peace Now’. Als we echt in de buurt willen komen van iets als rechtvaardigheid, dan moeten we structurele ongelijkheid herkennen en confronteren. Dat strategische werk is niet zonder risico, en vraagt ook om constante afstemming met bijvoorbeeld onze Raad van Toezicht.

Terwijl we dus wel al heel lang ruimte maken voor Palestijnse, pro-Palestijnse en zelfs anti-zionistische Israelische filmmakers, voelen we nu de noodzakelijke druk om de morele waarden waarop we dat programmeringsbeleid baseren, ook door te voeren in onze codes voor Sociale Veiligheid, voor governance, enzovoorts. Hier zitten we nu echt middenin. Dus vandaar mijn aanvankelijke twijfel om er over te beginnen… Nu ik zo om me heen kijk, zie ik zo veel talent en ervaring, dat ik me juist verheug op een vruchtbaar gesprek met vakgenoten. Samen kunnen we de bestaande codes van Cultural Governance, Diversiteit en Inclusie en Fair Practice misschien aanvullen met een Code tegen Apartheid en voor Vrijheid en Rechtvaardigheid. Dan hebben we een leidraad voor hoe we als culturele instellingen vanuit een rechtvaardige, veilige en eerlijke praktijk kunnen werken aan een rechtvaardige, veilige en eerlijke samenleving. Dankjewel. Dit lucht op. Ik heb zin om met jullie in gesprek te gaan.”

 

Wij geloven dat in ieder van ons een verscheidenheid aan mogelijk tegenstrijdige stemmen leeft, vooral wanneer we geconfronteerd worden met een uitdagende situatie, voorstel of idee. In een wereld die vaak helemaal geen ruimte heeft voor ambiguiteit en complexiteit, laten we vaak maar een van die vele stemmen naar buiten. In deze tekst hebben we geprobeerd ons voor te stellen welke andere ideeen en beelden er zouden lunnen leven bij enkele van hen die gekozen zijn om de culturele sector te vertegenwoordigen in het Paradisodebat 2025. Deze kunnen nu bestaan naast dat de gedachten en gevoelens zoals die echt zijn uitgedrukt in de werkelijkheid. Op deze manier stellen we ons een culturele sector voor die haar artistieke vrijheid inzet voor de vrijheid van iedereen; en vanuit een fair practice ook een eerlijke samenleving voor iedereen. Vanuit onze rol als co-directeur van Platform Beeldende Kunst dragen we graag bij aan de voorzetting van dit gesprek.

De video-opname van het Paradisodebat, de geschreven speeches zoals die echt uitgesproken zijn en andere reacties op het debat kan je vinden op de website van Kunsten ’92 via deze link.

 

 

Voetnoten

[1] Donker, Janny. ‘Een nieuwe kunstvorm wordt geboren.’ in: Tomaat in perspectief, Dennis Meyer (red.), 1994, p. 109 – 118.

[2] Zie ook nieuwsbrief 25 van Kunsten ’92, 7 juli 2025, ‘Een weerbare culturele en creatieve sector‘

[3] Zie ook NOS | Nieuwsuur, 27 oktober 2022: https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2450030-directeur-mauritshuis-blijf-met-je-poten-van-onze-spullen-af

[4] Zie ook deze recensie, ‘Stil en ook krachtig’, door Lieselot De Taeye in De Reactor (2024): https://www.dereactor.org/teksten/de-vloek-van-de-nootmuskaat-amitav-ghosh-recensie

[5] Het Mauritshuis houdt vast aan de naam Maurits: https://www.mauritshuis.nl/nu-te-doen/tentoonstellingen/johan-maurits-en-het-mauritshuis#naamgeving

Over de verwijdering of verplaatsing van een standbeeld van Maurits werd in 2018 veel geschreven, onder andere door Sander van Walsum in de Volkskrant van 16 januari: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/buste-van-johan-maurits-verbannen-naar-het-depot-slavernijdebat-gaf-de-doorslag~b968883d/

[6] Zie ook Het Parool, 16 mei 2025: https://www.parool.nl/amsterdam/op-eye-is-nu-een-projectie-van-de-palestijnse-hind-rajab-5-te-zien-wat-vinden-voorbijgangers-zonder-context-snapt-niemand-dit~b5117b4d/

[7] Zie ook: https://www.instagram.com/p/DKbxNjWI1Mq/?img_index=3




Over Arthur Kneepkens



LEES MEER